भारतीय चित्रपटसृष्टीचा इतिहास पान १ कालखंड १८९६-१९२५

कालखंड १८९६-१९२५

           हा कालखंड भारतीय चित्रपटसृष्टीची मुहूर्तमेढ रोवला जाणारा कालखंड असं म्हणायला हरकत नाही ह्या कालखंडात जवळपास प्रत्येक वर्षी काही न काही घटना घडल्या असं म्हणलं तरी वावगं ठरणार नाही...तर ह्या कालावधीत घडलेल्या काही प्रमुख घटना ह्या पुढीलप्रमाणे .....

१८९६ :- ७ जुलै १८९६ रोजी भारतातील पहिलं  Motion Picture च screening "The Lumi re Cinematographe'' त्यांच्यातर्फे Bombay मधील Watson Hotel येथे झालं परंतु ह्या हॉटेल मध्ये भारतीयांना जायची परवानगी नव्हती त्यामुळे ह्या स्क्रिनिंगची खूप चर्चा झालीच नाही.

१८९७:- Harishchandra.S. Bhatvedkar यांनी परदेशातून एक Motion Picture camera आणून छोट्या छोट्या विषयांचं चित्रीकरण करायची सुरुवात केली.

१८९८ :- ह्यावर्षी पासून बॉम्बे, कलकत्ता आणि मद्रास ह्या शहरातील थिएटर्स आणि रिकाम्या मैदानावर उभारलेल्या तंबूमधून वेगवेगळ्या शॉर्टफिल्म्स दाखवल्या जाऊ लागल्या.

१९०२ :- J.F. Madan ह्यानी कलकत्ता मधल्या एका तंबूमध्ये एक Bioscope दाखवून फिल्म च प्रदर्शन आणि वितरण व्यवस्थेचा एक प्रकारे पाया रोवला असं म्हणलं तरी हरकत नाही

१९०६ :- ह्या वर्षीपासून भारतातील अनेक प्रमुख शहरांमध्ये Picture Palace एक महत्वाच ठिकाण बनायला सुरुवात झाली.

१९१० :- दादासाहेब फाळके यांनी बॉम्बे मध्ये "Life of Christ" हा सिनेमा पहिला आणि ह्याच सिनेमा नि त्यांना भुरळ घातली आणि त्यानंतरच त्यांना सिनेमा बनवायची इच्छा झाली असे म्हणलं तर वावगं ठरणार नाही.

१९११ :- King George V यांची दिल्ली भेट आणि त्यांचा Grand Darbar हि भारतातील मोठ्या प्रमाणावर चित्रित करण्यात आलेली पहिली सार्वजनिक घटना असं म्हणायला हरकत नाही .

१९१२ :- पुंडलिक ह्या नाटकाचं चित्रीकरण ह्याच वर्षी करण्यात आलं आणि हे चित्रीकरण भारतातील पहिलं Feature Film म्हणून ग्राह्य धरलं गेलं.

१९१३ :- शनिवार ३ मे १९१३ रोजी दादासाहेब फाळके कृत "राजा हरिश्चंद्र" हा चित्रपट बॉम्बे मधील Coronation Theator मध्ये पहिल्यांदा झळकला आणि हा दिवस भारतीय चित्रपटसृष्टीमधला सुवर्णाक्षरांनी लिहून ठेवण्यासारखा बनला.

१९१३ :- दादासाहेब फाळके कृत "मोहिनी भस्मासुर" हा भारतातील अभिनेत्री असलेला पहिला चित्रपट ठरला, ह्या आधी चित्रपटामध्ये अभिनेत्री काम करत नसत.

१९१४ :- दादासाहेब फाळके नि त्यांचे "राजा हरिश्चंद्र", "मोहिनी भस्मासुर" आणि "सत्यवान सावित्री" हे ३ चित्रपट London मध्ये दाखवले आणि त्यांना तिथे चांगला प्रतिसाद मिळाला.

१९१६:- Universal Pictures हि भारतात Agent अँपॉइंट करणारी पहिली अमेरिकन कंपनी ठरली

१९१७ :- दादासाहेब फाळके "यांनी चित्रपट कसा तयार होतो?" याविषयीचा एक माहितीपट (Documentary ) यावर्षी प्रदर्शित केली.

१९१८ :- Indian Cinematograph Act 1918 हा कायदा ह्यावर्षी अमलात आला त्यामुळे भारतात पहिल्यांदा सेन्सॉरशिप आणि थिएटर लायसेन्सिंग व्यवस्थेला सुरुवात झाली. याच वर्षी दादासाहेब फाळके यांनी Hindustan Film Company ची स्थापना केली.

१९२० :- या वर्षी बॉम्बे,कलकत्ता आणि मद्रास मध्ये Film Censor Boards ची स्थापना झाली. Madan Theators ची निर्मिती असलेला "नल-दमयंती" हा चित्रपट भारतातील पहिलं International Co-Production असलेला चित्रपट ठरला . हा चित्रपट Indian-Italian प्रोजेक्ट होता.

१९२१ :- Kohinoor studios ची निर्मिती असलेला "भक्त विदुर " ह्या चित्रपटावर मद्रास आणि सिंध प्रांतामध्ये बंदी घालण्यात आणि हि बंदी भारतातील पहिली सेन्सॉरशिप Controversy ठरली .

१९२२ :- कलकत्ता इथे पहिल्यांदा चित्रपट प्रदर्शनावर मनोरंजन कर लावण्यात आला.

१९२३:- बॉम्बे मध्ये १२.५% मनोरंजन कर लावण्यात आला.

१९२५:- भारतातील पहिला महिला निर्माती आणि दिगदर्शक ठरलेल्या फातिमा बेगम यांनी त्यांची चित्रपट निर्मिती करणारी कंपनी ह्याच वर्षी सुरु केली.

     तर असा हा १८९६-१९२५ हा कालखंड भारतीय चित्रपट सृष्टीसाठी अनेक गोष्टींची मुहूर्तमेढ रोवणारा ठरला असं म्हणायला हरकत नाही.पुढच्या भागात पुढील २५ वर्षांच्या कालखंडात काय काय घडामोडी घडल्या हे जाणून घेऊया...

🎥©मिहीर कुलकर्णी